Contact details
Openingstijden
Adres
De koortsboom in Overasselt
In Overasselt in het natuurgebied van de Hatertse Vennen staat bij de ruïne van de Sint-Walrickkapel de enige echte ‘koortsboom’ van Nederland(externe link) (opent in een nieuw venster). Koortsbomen konden volgens het volksgeloof koorts afbinden. Het idee? Koortslijders hangen een kledingstuk aan de boom. De koorts gaat dan van het lapje stof naar de boom. En weg is je koorts. Koortsbomen worden daarom ook wel lapjesbomen genoemd.
Waar komt dit ritueel bij de Overasseltse koortsboom vandaan en hoe oud is het? Volgens oude theorieën ging het om een magisch-religieus ritueel uit een heidens Germaans verleden. Deze misvatting is grotendeels te wijten aan de publicatie van twee legenden van de Wijchense onderwijzer Gomaris Mes (1848-1918).
In de vijftiende eeuw was de Sint-Walrickkapel populair als bedevaartsoord, maar vanaf de zeventiende eeuw raakte de kapel in verval. Niemand wist in de negentiende eeuw meer wie Walrick was. Vanaf halverwege de negentiende eeuw zijn de eerste meldingen dat mensen lapjes in bomen en struiken gaan hangen in de hoop op genezing.(externe link) (opent in een nieuw venster) Toch een beetje een merkwaardig ritueel vond de roomse onderwijzer Gomarius, een fervent pleitbezorger(externe link) (opent in een nieuw venster) voor het Nederlandse katholicisme en groot liefhebber van de Wijchense omgeving. Wat doe je als je een ritueel wilt legitimeren? Maak het zo oud mogelijk. Plaats het in een rijk katholiek verleden. En verbind het aan een bekende heilige.
Dat deed Gomarius in twee legenden. In de eerste legende heeft de zieke dochter van een heidense rovershoofdman hoge koorts. De wanhopige vader zoekt hulp bij Sint-Willibrord. Willibrord adviseert de rovershoofdman: “Bind het snoer van uwer haren aan den elzenstruik buiten uwe woning en van dezen is de koorts geweken.” Het meisje geneest wonderbaarlijk en daarna bekeren vader en dochter zich tot het christendom. Zij sterven later als martelaren als heidense rovers uit wraak hun huis in brand steken. In de tweede legende geneest Willibrord in 777 niemand minder dan Karel de Grote bij de kapel. Uit dank sticht Karel de Grote de kapel voor Sint-Willibrord.
Een mooi staaltje framing. Gomarius rechtvaardigt het opbinden van kleding door het in een rijk katholiek verleden te situeren, waarmee het een respectabele ouderdom krijgt. Ook zet hij zo Wijchen op de kaart als bedevaartsoord. Van heinde en ver stroomden pelgrims toe. Maar inmiddels weten we wel beter. Onderzoek toonde aan dat de resten van de kapel uit de vijftiende eeuw stammen en dat de kapel toch echt ter ere van Sint-Walrick is gesticht en niet ter ere van Sint-Willibrord.
Traditie nog springlevend
Waar tradities vaak wel overleven, hebben bomen niet het eeuwige leven. Nog steeds roepen mensen de hulp in van de koortsboom in Overasselt. Maar de huidige koortsboom is aan het einde van de negentiende eeuw geplant. Deze moet niet alleen koorts wegnemen, maar ook allerlei andere ongemakken, tot examenvrees toe. In 2020 werd het er weer drukker toen corona toesloeg. “De heilige boom zou genezen, dus het loopt er storm in coronatijd”(externe link) (opent in een nieuw venster), kopte Trouw. Er hingen zelfs mondkapjes in de boom. En het geloof in de geneeskrachtige boom is nog steeds springlevend. Zo vertelt de 89-jarige Marietje in de Gelderlander(externe link) (opent in een nieuw venster) in 2022 hoe de boom het leven van haar dochter redde.
Zelf een lapje ophangen?
De ruïne ligt in een prachtig natuurgebied. Combineer een bezoekje aan de ruïne met een ronde tussen de vennen door. Visit Nijmegen zette er deze mooie wandelroute(externe link) (opent in een nieuw venster) uit. En als je een lapje wilt ophangen, doe het dan als niemand het ziet en vertrek zonder dat iemand het ziet. Anders werkt het niet, aldus het Meertens Instituut!