In haar nieuwste boek Heksenjacht neemt historica Maartje van der Laak ons mee op een tocht door de geschiedenis van de heksenvervolgingen in de lage landen: België en Nederland. Door te openen vanuit het oogpunt van Elizabeth Vlamynckx – een van de vele slachtoffers van de heksenwaan in onze contreien – zuigt de schrijver de lezer meteen de gruwelijke realiteit in waarin veel vrouwen zich een aantal eeuwen geleden vonden. Dit blijkt door het boek heen karakteristiek voor de manier waarop de schrijver haar onderwerp benadert: dicht op de huid, met diepgang en toch dusdanig soepel geschreven dat het boek makkelijk wegleest, ondanks de zware materie. Het boek zelf is een stijlvol vormgegeven hardcover met een even zo mooi en overzichtelijk vormgegeven binnenwerk, volop voorzien van illustraties van de beelden die de schrijver oproept.
Heksenjacht schetst een evenwichtig en tegelijkertijd ontluisterend beeld
Wie denkt dat het boek zich tot slachtoffergetuigenissen beperkt, heeft het bij het verkeerde eind. In het ruim 360 pagina’s tellende werk schetst Van der Laak een helder beeld van hoe het zover heeft kunnen komen. Ze laat zien hoe verschillende belangen en invloeden samenkomen tot de perfecte storm die deze gruwelijkheden tot gevolg hadden. Daarbij laat ze zich niet verleiden tot het trekken van eenduidige conclusies over eventuele drijfveren die de vervolgers gehad zouden hebben. Zoals ze zelf aangeeft: ‘Ik sluit me echter niet aan bij de populaire theorie dat heksenvervolgers doelbewust onafhankelijke vrouwen, een soort feministen avant la lettre, wilden onderdrukken.’ Integendeel, ze laat zien dat iedereen beschuldigd kon worden, zelfs kinderen waren niet gevrijwaard.
Een steeds vrouwonvriendelijker samenleving voedt het heksbeeld
Ook mannen eindigden in de beklaagdenbank, alhoewel Heksenjacht duidelijk laat zien dat het overgrote deel – ongeveer tachtig procent – van de slachtoffers vrouw waren. Alhoewel je een grotere kans had om als alleenstaande, arme, oudere vrouw op de brandstapel te belanden, kon zo’n beetje elke vrouw beschuldigd worden van hekserij. En dat met name door toedoen van een patriarchale bovenlaag die te winnen had bij volksangst, zoveel wordt wel duidelijk. De schrijver schetst een helder beeld van de steeds vrouwonvriendelijkere samenleving waarin onze voormoeders leefden waardoor vooral zij op de brandstapel eindigden. Daarnaast laat ze zien hoe verschillende belangen van bovenaf invloed hadden op de geschiedenis. Dit doet ze vooral door politieke ontwikkelingen door de tijd heen te beschrijven.
Dat economische belangen ook meedoen, laat ze vooral zien door het handelen van een select gezelschap te beschrijven. Dat dit op grotere schaal een tendens in de maatschappij van die tijd is, wordt niet uitgebreid besproken. Best jammer, want dit gegeven ondersteunt Van der Laaks theorie die ze aan het einde van het boek nogmaals aanhaalt: dat ‘een propagandamachine van bovenuit en een geruchtenmolen van onderaf’ op die momenten dat de bevolking het moeilijk heeft de behoefte aan een zondebok zo kan opzwepen dat deze resulteert in zoiets gruwelijks als de heksenvervolgingen. Hoe gruwelijk wordt in dit boek pijnlijk duidelijk. Toch is het relaas nergens sensationalistisch te noemen. Hartverscheurend, jawel, zeker in de stukken waar specifieke personen besproken worden. Van der Laak weet echter meesterlijk balans te houden tussen de empathie die de slachtoffers verdienen en de feitelijkheid die nodig is om te tonen wat er nu eigenlijk gebeurd is.
Zondebokken… een fenomeen van alle tijden
Als kanttekening kan geplaatst worden dat de schrijver de ingewikkelde lokale overtuigingen die voortkomen uit voorchristelijke mythologie op een aantal plaatsen simplificeert. Gezien de complicaties die een complete uitdieping hiervan met zich mee zou meebrengen, is dat echter een beslissing die te begrijpen is. Als haar doel is geweest om een ingewikkeld onderwerp doch belangrijk onderwerp voor een groter publiek toegankelijk te maken, is dat zeker geslaagd. Van der Laak wijst – en terecht – op het feit dat dergelijke ontwikkelingen ook in onze huidige wereld nog plaatsvinden, zowel in de recentere geschiedenis als de tegenwoordige tijd, zowel verder weg as dichtbij. Er worden nog steeds zondebokken aangewezen, een fenomeen dat nog altijd wordt aangemoedigd van bovenaf en bestaansrecht krijgt van onderuit. En daarom is dit boek helaas actueler dan ooit, al speelt veel van de inhoud van dit boek zich eeuwen geleden af.
~ Emma Storris, 24 oktober 2025
Maartje van der Laak – Heksenjacht, De duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen. Borgerhoff & Lamberigts, Gent, 2025